15 ปัญหาที่พบบ่อยและการดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อม

นี่เป็นคำถามที่หลายครอบครัวเจอเมื่อดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อม

หลายครั้งสิ่งที่ทำให้ผู้ดูแลเหนื่อยที่สุด
อาจไม่ใช่แค่เรื่องความจำ

แต่คือ “การเปลี่ยนแปลงในชีวิตประจำวัน”

ทั้งอารมณ์
พฤติกรรม
การกิน
การนอน
และกิจวัตรที่เคยทำได้

สิ่งสำคัญที่อยากให้เข้าใจคือ…

ผู้ป่วยไม่ได้ตั้งใจทำให้คนรอบข้างลำบาก

แต่สมองที่เปลี่ยนไป ทำให้การรับรู้ ความจำ การตัดสินใจ และการควบคุมอารมณ์ไม่เหมือนเดิม

เมื่อเราเข้าใจที่มา
เราจะดูแลได้ดีขึ้น

นี่เป็นหนึ่งในปัญหาที่พบบ่อยที่สุด

เช่น

ถามซ้ำทั้งที่เพิ่งตอบไปไม่นาน

สาเหตุคือสมองส่วนที่สร้างความจำใหม่ทำงานลดลง

สำหรับเรา เหตุการณ์นั้นอาจเพิ่งเกิดเมื่อ 5 นาทีที่แล้ว

แต่สำหรับผู้ป่วย…

เหมือนเขายังไม่เคยได้รับคำตอบนั้นเลย

หลีกเลี่ยงคำว่า

ลองใช้วิธี

• ตอบสั้น ๆ ด้วยน้ำเสียงสงบ
• เบี่ยงความสนใจไปกิจกรรมอื่น
• ใช้ป้ายหรือกระดาษช่วยเตือน
• ทำกิจวัตรให้เหมือนเดิมทุกวัน

บางครั้งเป้าหมายไม่ใช่ทำให้เขาจำได้

แต่ทำให้เขารู้สึกปลอดภัย

บางคนที่เคยใจเย็น

อาจเริ่มโมโหง่าย
ไม่ยอมทำบางอย่าง
พูดแรงขึ้น
หรือปฏิเสธการช่วยเหลือ

หลายครั้งไม่ได้เกิดจากนิสัยเปลี่ยน

แต่เกิดจากความสับสน
ความกลัว
หรือการสื่อสารสิ่งที่ต้องการไม่ได้

ลองมองหาสาเหตุก่อน เช่น

• หิวไหม
• เจ็บหรือไม่
• เหนื่อยเกินไปไหม
• สิ่งแวดล้อมวุ่นวายหรือเปล่า

เวลาคุย

• ใช้น้ำเสียงนุ่ม
• พูดทีละเรื่อง
• ให้เวลาคิด
• หลีกเลี่ยงการโต้เถียง

บางครั้งสิ่งที่ช่วยมากที่สุดคือ

ผู้ป่วยบางคนกลางวันดูปกติ

แต่ช่วงเย็นหรือกลางคืนเริ่ม

• กระสับกระส่าย
• เดินไปมา
• สับสนมากขึ้น
• ไม่ยอมนอน

• รับแสงแดดตอนเช้า
• มีกิจกรรมช่วงกลางวัน
• ลดการนอนกลางวันนานเกินไป
• ลดชา กาแฟช่วงบ่าย
• ทำกิจวัตรก่อนนอนเหมือนเดิม

อาจพบว่า

• เดินออกจากบ้าน
• หลงทางในที่คุ้นเคย
• ลืมทางกลับบ้าน

• จัดบ้านให้ปลอดภัย
• ลดสิ่งกีดขวาง
• มีข้อมูลติดต่อกับตัวผู้ป่วย
• ดูแลกิจกรรมที่มีความเสี่ยง

เป้าหมายคือ

ไม่ใช่จำกัดชีวิตทั้งหมด

แต่ให้เขาปลอดภัยที่สุด

บางคนอาจ

• กินแล้ว แต่บอกว่ายังไม่ได้กิน
• ยังไม่ได้กิน แต่คิดว่ากินแล้ว
• กินอาหารน้อยลง
• ใช้อุปกรณ์กินอาหารลำบากขึ้น

หลายครั้งเกิดจากสมองไม่สามารถบันทึกเหตุการณ์ล่าสุดได้

หลีกเลี่ยง

ลองใช้

• ตารางมื้ออาหาร
• กินเวลาเดิม
• ลดสิ่งรบกวน
• เตรียมอาหารที่กินง่าย

และสังเกตปัญหาอื่น เช่น

ฟัน
การเคี้ยว
การกลืน
หรือโรคทางกาย

ผู้ป่วยอาจ

• นึกคำไม่ออก
• เรียกชื่อผิด
• อธิบายสิ่งที่ต้องการไม่ได้

• พูดช้า
• ใช้ประโยคสั้น
• ถามทีละเรื่อง
• ให้เวลา

อย่าเน้นแก้ทุกคำผิด

แต่ให้เขารู้ว่า

เช่น

มักเกิดจากจำไม่ได้ว่าวางไว้ที่ไหน

อย่ารีบเถียง

ลองตอบว่า

แล้วช่วยเปลี่ยนความสนใจ

จัดของสำคัญให้อยู่ที่เดิมเสมอ

ผู้ป่วยบางคนอาจเดินวนไปมา

เก็บของเหมือนจะออกเดินทาง

หรือพูดซ้ำ ๆ ว่า

แม้ว่าจะอยู่ในบ้านของตัวเองแล้วก็ตาม

หลายครั้งคำว่า “บ้าน”

อาจไม่ได้หมายถึงสถานที่จริง

แต่อาจหมายถึง

ความรู้สึกปลอดภัย
ความคุ้นเคย
หรือช่วงเวลาหนึ่งในอดีตที่เขาจำได้

หลีกเลี่ยงการตอบทันทีว่า

เพราะอาจทำให้ผู้ป่วยรู้สึกสับสนมากขึ้น

ลองเริ่มจากเข้าใจความรู้สึก เช่น

สิ่งที่ช่วยได้

• หากิจกรรมให้ทำ
• เปิดเพลงที่คุ้นเคย
• ดูรูปเก่า ๆ
• พาเดินในบริเวณที่ปลอดภัย
• ลดสิ่งกระตุ้นที่ทำให้เครียด

บางครั้งผู้ดูแลอาจรู้สึกว่า

แต่ในผู้ป่วยสมองเสื่อม

อาจเกิดจากสมองส่วนที่เกี่ยวกับการเริ่มต้นกิจกรรมทำงานลดลง

ผู้ป่วยอาจไม่ได้ขี้เกียจ

แต่เริ่มต้นสิ่งต่าง ๆ เองได้ยากขึ้น

อย่ารอให้ผู้ป่วยเป็นฝ่ายเริ่มเสมอ

ลองช่วยชวน เช่น

เลือกกิจกรรมที่

• ง่าย
• คุ้นเคย
• ใช้เวลาไม่นาน
• ทำแล้วรู้สึกสำเร็จ

เป้าหมายไม่ใช่ผลงาน

แต่คือการให้เขายังรู้สึกว่า

หลายครอบครัวหนักใจกับเรื่องนี้มาก

เช่น

แต่เบื้องหลังอาจเกิดจากหลายอย่าง เช่น

• จำไม่ได้ว่ายังไม่ได้อาบ
• ไม่เข้าใจขั้นตอน
• กลัวลื่น
• กลัวน้ำ
• รู้สึกอายเมื่อต้องให้คนช่วย

หลีกเลี่ยงการบังคับทันที

เปลี่ยนจาก

เป็น

ช่วยโดย

• ทำเวลาเดิมทุกวัน
• เตรียมห้องน้ำให้ปลอดภัย
• ลดขั้นตอนที่ซับซ้อน
• ให้ทำเองเท่าที่ทำได้
• ช่วยเฉพาะส่วนที่จำเป็น

สิ่งสำคัญคือรักษาความรู้สึกมีศักดิ์ศรีของผู้ป่วย

ผู้ป่วยบางคนอาจ

• ใส่เสื้อผ้าซ้ำ
• เลือกชุดไม่เหมาะสม
• ใส่ผิดลำดับ
• ใช้เวลานานมาก

ไม่ได้เกิดจากไม่ใส่ใจ

แต่สมองมีปัญหาเรื่องการวางแผนและเรียงขั้นตอน

• ลดจำนวนเสื้อผ้าที่ต้องเลือก
• เตรียมชุดไว้ล่วงหน้า
• วางเรียงตามลำดับ
• เลือกเสื้อผ้าที่ใส่ง่าย
• ให้เวลามากขึ้น

ถ้าไม่ได้เกิดอันตราย

บางครั้งความมั่นใจของผู้ป่วย

สำคัญกว่าความสมบูรณ์แบบ

เมื่อโรคมากขึ้น

อาจพบว่า

• หาห้องน้ำไม่เจอ
• บอกไม่ทัน
• ลืมว่าต้องเข้าห้องน้ำ
• มีอุบัติเหตุเรื่องปัสสาวะหรืออุจจาระ

เรื่องนี้มักกระทบความรู้สึกของผู้ป่วยมาก

หลีกเลี่ยงการตำหนิ

ลองช่วยด้วยวิธี

• พาเข้าห้องน้ำเป็นเวลา
• ทำป้ายบอกห้องน้ำชัดเจน
• เลือกเสื้อผ้าที่ถอดง่าย
• เปิดไฟตอนกลางคืน
• ดูแลความสะอาดอย่างอ่อนโยน

เพราะเป้าหมายไม่ใช่แค่สุขอนามัย

แต่คือการรักษาศักดิ์ศรีของผู้ป่วย

บางครั้งผู้ป่วยไม่ได้ลืมทั้งหมด

แต่ลืมบางขั้นตอน

สิ่งที่เคยทำอัตโนมัติ

อาจเริ่มขาดบางช่วงไป

เช่น

• ทำอาหารแล้วลืมปิดแก๊ส
• เปิดน้ำทิ้งไว้
• ลืมกดชักโครก
• ลืมล็อกบ้าน
• ใช้เครื่องใช้ไฟฟ้าแล้วลืมปิด

อย่าใช้การเตือนซ้ำอย่างเดียว

แต่ควรปรับสิ่งแวดล้อม เช่น

• ใช้อุปกรณ์ที่ตัดอัตโนมัติ
• ติดข้อความเตือน
• ลดกิจกรรมที่เสี่ยง
• จัดบ้านให้เป็นระบบ

บางกิจกรรมอาจเปลี่ยนจาก

เป็น

บางครั้งผู้ป่วยอาจปฏิเสธ เช่น

หลายครั้งเกิดจากสมองไม่เข้าใจสถานการณ์เหมือนเดิม

ไม่ใช่ความดื้อ

ลองเปลี่ยนจากการสั่ง

เป็นการชวน

เช่น

แทนที่จะพูดว่า

ลองเป็น

เทคนิคคือ

• ใช้น้ำเสียงสงบ
• ลดการโต้แย้ง
• ให้ตัวเลือกง่าย ๆ
• ทำเป็นกิจวัตรเดิม

สิ่งสำคัญที่ผู้ดูแลควรรู้คือ

โรคสมองเสื่อมมักเปลี่ยนแปลงแบบค่อยเป็นค่อยไป

ถ้าวันหนึ่งผู้ป่วย

• สับสนมากขึ้นทันที
• ซึมลง
• พูดน้อยลง
• เดินแย่ลง
• พฤติกรรมเปลี่ยนเร็วผิดปกติ

อย่าเพิ่งคิดว่า

เสมอไป

เพราะอาจเกิดจากปัญหาอื่น เช่น

• การติดเชื้อ
• ผลข้างเคียงของยา
• การขาดน้ำ
• ความเจ็บป่วยทางร่างกายอื่น

หากมีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็วผิดปกติ

ควรหาสาเหตุเพิ่มเติม

เพราะบางอย่างสามารถรักษาหรือแก้ไขได้

ผู้ดูแลที่อยู่ใกล้ชิด

มักเป็นคนสำคัญที่สุดที่สังเกตว่า

การดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อม

ไม่ใช่การพยายามแก้ทุกพฤติกรรม

แต่คือการเข้าใจว่า

หลายครั้งเมื่อเราเปลี่ยนคำถามจาก

เป็น

การดูแลจะเปลี่ยนจากความเหนื่อยและการต่อสู้

เป็นความเข้าใจและการเดินไปด้วยกัน

เพราะแม้ความจำบางส่วนจะเปลี่ยนไป

แต่ความรู้สึก ความรัก และศักดิ์ศรีของผู้ป่วย

ยังเป็นสิ่งที่เราช่วยรักษาไว้ได้เสมอ

(นพ.อดิศักดิ์ กิตติสาเรศ)
อายุรแพทย์สาขาประสาทวิทยา