นี่ใช่โรคหลอดเลือดสมองหรือเปล่า?

คำถามนี้ทำให้ผมรู้สึกหนักใจทุกครั้ง ไม่ใช่เพราะคำตอบยาก แต่เพราะหลายครั้งคำตอบนั้นสายเกินไปแล้ว

ความจริงคือ คนส่วนใหญ่ไม่ได้พาผู้ป่วยมาถึงโรงพยาบาลช้าเพราะละเลย แต่เพราะไม่แน่ใจว่าอาการที่เกิดขึ้นใช่โรคหลอดเลือดสมองหรือไม่

• บางคนคิดว่าแขนชาเพราะนอนทับแขน
• บางคนคิดว่าพูดไม่ชัดเพราะอ่อนเพลีย
• บางคนคิดว่าหน้าเบี้ยวเพราะเส้นประสาทใบหน้าอักเสบ
• บางคนคิดว่าเวียนศีรษะเพราะพักผ่อนน้อย

หลายครอบครัวจึงเลือก "รอดูอาการ" แต่โรคหลอดเลือดสมองไม่เคยรอใคร

สัญญาณสำคัญคือ "เกิดขึ้นอย่างกะทันหัน"

สิ่งที่อยากให้จำให้ขึ้นใจคือ โรคหลอดเลือดสมองมักเริ่มต้น "อย่างกะทันหัน" คนที่เมื่อครู่ยังพูดได้ตามปกติ กลับพูดไม่ชัดในอีกไม่กี่นาที คนที่เพิ่งเดินออกจากบ้าน กลับเดินเซหรือขาไม่มีแรงทันที คนที่กำลังรับประทานอาหาร จู่ ๆ ก็ถือช้อนไม่อยู่

ความผิดปกติที่เกิดขึ้นอย่างเฉียบพลันเช่นนี้ คือสิ่งที่ควรทำให้นึกถึงโรคหลอดเลือดสมองเสมอ หากมีอาการต่อไปนี้เกิดขึ้นอย่างกะทันหัน แม้เพียงข้อเดียว ก็ไม่ควรรอดูอาการ

หลายคนถามผมว่า "หมอครับ ถ้ามีแค่อาการชานิดเดียว ยังต้องรีบไปโรงพยาบาลหรือ?" คำตอบคือ ถ้าอาการนั้นเกิดขึ้นอย่างกะทันหัน และไม่เคยเป็นมาก่อน คำตอบคือ "ควรไป"

เพราะเราไม่สามารถบอกได้จากอาการเพียงอย่างเดียวว่าอาการนั้นรุนแรงหรือไม่ ผู้ป่วยบางคนเริ่มจากแขนอ่อนแรงเพียงเล็กน้อย แต่ไม่นานอาการกลับรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็ว ในทางกลับกัน ผู้ป่วยบางคนมีอาการเพียงเล็กน้อย แต่เมื่อตรวจกลับพบว่ามีหลอดเลือดสมองอุดตันเส้นใหญ่ ซึ่งหากไม่ได้รับการรักษา อาจนำไปสู่ความพิการอย่างถาวรได้

หลัก FAST — วิธีจำสัญญาณสำคัญของโรคหลอดเลือดสมองที่เรียบง่ายและใช้ได้จริง

หลัก FAST — จำง่าย ใช้ได้จริง

เพื่อให้สังเกตอาการได้ง่าย แพทย์ทั่วโลกจึงใช้หลักการที่เรียกว่า FAST

ลองชวนผู้ป่วยยิ้ม หรือให้โชว์ฟัน หากรอยยิ้มไม่เท่ากัน มุมปากตก หรือใบหน้าซีกหนึ่งดูอ่อนแรงกว่าปกติ แม้จะเป็นเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรมองข้าม บางครั้งความผิดปกติจะสังเกตได้เมื่อผู้ป่วยยิ้ม หัวเราะ หรือพูดคุย บางคนดื่มน้ำแล้วน้ำไหลออกจากมุมปากเพียงข้างเดียว

ลองให้ผู้ป่วยยกแขนทั้งสองข้างขึ้นพร้อมกันและค้างไว้ประมาณ 10 วินาที หากแขนข้างหนึ่งค่อย ๆ ตกลง ยกไม่ขึ้น หรือรู้สึกไม่มีแรง แม้เจ้าตัวจะบอกว่า "ยังไหว" ก็ไม่ควรนิ่งนอนใจ ในชีวิตจริง หลายคนเริ่มจากถือช้อนแล้วหล่น ถือแก้วน้ำไม่อยู่ เขียนหนังสือไม่ได้ ติดกระดุมเสื้อไม่ถนัด หรือเดินแล้วขาข้างหนึ่งลาก

ลองชวนผู้ป่วยพูดประโยคง่าย ๆ ที่คุ้นเคย เช่น "วันนี้อากาศดี" หรือให้บอกชื่อของตนเอง หากพูดไม่ชัด พูดติดขัด นึกคำไม่ออก ใช้คำผิด หรือฟังคำพูดของคนอื่นไม่เข้าใจ แม้จะเกิดขึ้นเพียงไม่กี่นาที ก็ต้องสงสัยโรคหลอดเลือดสมองไว้ก่อน

หลายคนคิดว่าตัวอักษร T หมายถึง "รีบไปโรงพยาบาล" ซึ่งก็ถูกต้อง แต่ในความเป็นจริง T มีความหมายมากกว่านั้น มันคือการเตือนว่า ทุกนาทีมีคุณค่า ยิ่งได้รับการรักษาช้า โอกาสที่สมองจะฟื้นตัวก็ยิ่งลดลง

เมื่อทุกคนเห็นตรงกันว่า "ควรไปโรงพยาบาล" เวลาที่มีค่าที่สุดก็มักผ่านไปแล้ว

อย่ารอ — และเมื่อสงสัย ควรโทร 1669

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ผมพบว่าผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยไม่ได้มาช้าเพราะไม่สนใจอาการ แต่เพราะหวังว่าอีกสักพักคงดีขึ้น บางคนขอนอนพักก่อน บางคนอาบน้ำก่อน บางคนกินข้าวให้เสร็จก่อน บางคนโทรปรึกษาญาติหลายคน เมื่อทุกคนเห็นตรงกันว่า "ควรไปโรงพยาบาล" เวลาที่มีค่าที่สุดก็ผ่านไปแล้ว

หากสงสัยว่าเป็นโรคหลอดเลือดสมอง อย่ารอดูอาการ อย่าขับรถเองหากอาการรุนแรง และหากสามารถใช้บริการการแพทย์ฉุกเฉินได้ ควรรีบโทร 1669 เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลโดยเร็วที่สุด

อาการหายเองใน 2-3 นาที ก็ยังต้องมาพบแพทย์

หลายคนรู้สึกโล่งใจเมื่ออาการหายไปเองภายในไม่กี่นาที แต่สำหรับแพทย์ อาการที่หายไปเองกลับเป็นสิ่งที่ต้องให้ความสำคัญไม่แพ้อาการที่ยังคงอยู่ ภาวะนี้เรียกว่า ภาวะสมองขาดเลือดชั่วคราว (Transient Ischemic Attack; TIA)

TIA — แม้อาการหายเป็นปกติแล้ว แต่อาจเป็นสัญญาณเตือนว่าหลอดเลือดสมองกำลังมีปัญหา

แม้อาการจะหายเป็นปกติแล้ว แต่ไม่ได้หมายความว่าโรคหายไป ตรงกันข้าม มันอาจเป็นสัญญาณเตือนว่าหลอดเลือดสมองกำลังมีปัญหา และผู้ป่วยบางรายอาจเกิดโรคหลอดเลือดสมองจริงตามมาในช่วงเวลาไม่นานหลังจากนั้น

บางครั้งอาการของโรคหลอดเลือดสมองอาจคล้ายกับโรคอื่น เช่น น้ำตาลในเลือดต่ำ อาการชัก ไมเกรนบางชนิด หรือโรคของเส้นประสาทใบหน้า แต่การแยกโรคเหล่านี้ ไม่ใช่หน้าที่ของผู้ป่วยหรือครอบครัว หน้าที่ของคุณคือสังเกตอาการและรีบไปโรงพยาบาล ส่วนหน้าที่ของแพทย์ คือการตรวจหาสาเหตุที่แท้จริงและให้การรักษาที่เหมาะสม